Ceza soruşturmaları ve kovuşturmalarında en ağır koruma tedbirlerinden biri olan tutuklama, kişinin henüz hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunmamasına rağmen özgürlüğünün geçici olarak sınırlandırılması sonucunu doğurur. Bu nedenle tutuklama, yalnızca kanunda öngörülen şartların varlığı hâlinde uygulanabilen istisnai bir tedbirdir.

Uygulamada vatandaşlar sıklıkla şu soruların cevabını aramaktadır:

• Tutuklama kararı hangi durumlarda verilir?
• Her suçta tutuklama olur mu?
• Tutuklama kararı veren mahkeme hangisidir?
• Tutuklama kararına nasıl itiraz edilir?
• Tutukluluk ne kadar devam edebilir?

Bu makalede, 5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100 ila 108. maddeleri, Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatları ile güncel Yargıtay uygulamaları çerçevesinde tutuklama tedbiri ayrıntılı olarak ele alınacaktır.

Tutuklama Kararı Nedir?

Tutuklama; hakkında kuvvetli suç şüphesi bulunan bir şüpheli veya sanığın, ceza yargılamasının sağlıklı yürütülebilmesi amacıyla hâkim kararıyla özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanmasıdır.

Tutuklama bir ceza değildir. Kişi hakkında henüz mahkûmiyet kararı verilmemiştir. Bu nedenle tutuklama yalnızca ceza muhakemesinin amacını güvence altına almaya yönelik geçici bir koruma tedbiridir.

Anayasa’nın 19. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 5. maddesi, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkını güvence altına almakta; tutuklamanın ancak kanunda öngörülen şartlarla uygulanabileceğini düzenlemektedir.

Tutuklama Kararı Hangi Şartlarda Verilir?

CMK’nın 100. maddesine göre tutuklama kararı verilebilmesi için iki temel şartın birlikte bulunması gerekir.

1. Kuvvetli Suç Şüphesini Gösteren Somut Deliller

Şüpheli hakkında yalnızca ihbar bulunması yeterli değildir.

Dosyada;

• kamera kayıtları,
• tanık beyanları,
• dijital deliller,
• bilirkişi raporları,
• teknik incelemeler,
• fiziki takip bulguları

gibi somut deliller bulunmalıdır.

2. Tutuklama Nedeni Bulunmalıdır

Kuvvetli suç şüphesi tek başına yeterli değildir.

Ayrıca;

• kaçma şüphesi,
• saklanma ihtimali,
• delilleri yok etme ihtimali,
• tanık veya mağdur üzerinde baskı kurulması,
• delillerin değiştirilmesi ihtimali

gibi tutuklama nedenlerinden en az birinin bulunması gerekir.

Katalog Suçlar Nelerdir?

CMK m.100/3’te bazı suçlar bakımından tutuklama nedeni bulunduğu kabul edilebilecek suç tipleri sayılmıştır.

Bunlardan bazıları şunlardır:

• kasten öldürme,
• işkence,
• cinsel saldırı,
• çocukların cinsel istismarı,
• uyuşturucu ticareti,
• silahlı örgüt suçları,
• anayasal düzene karşı suçlar,
• zimmet,
• irtikâp,
• rüşvet.

Ancak katalog suç kapsamında bulunması, otomatik olarak tutuklama kararı verileceği anlamına gelmez. Somut olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.

Her Suçta Tutuklama Kararı Verilebilir mi?

Hayır.

CMK m.100 uyarınca ölçülülük ilkesi gözetilmelidir.

Özellikle yalnızca adli para cezasını gerektiren suçlarda veya kanunda belirtilen bazı hafif suçlarda tutuklama tedbirine başvurulamaz.

Hâkim, daha hafif koruma tedbirleriyle amaca ulaşılabiliyorsa öncelikle bunları değerlendirmelidir.

Adli Kontrol Yerine Tutuklama Verilebilir mi?

Tutuklama son çare olmalıdır.

CMK m.109 kapsamında düzenlenen adli kontrol tedbirleri;

• yurt dışına çıkış yasağı,
• belirli yerlere başvurma,
• elektronik kelepçe,
• belirli bölgeyi terk etmeme,
• güvence bedeli yatırılması

gibi yükümlülüklerle yargılamanın sağlıklı yürütülmesini sağlayabiliyorsa öncelikle bunların uygulanması gerekir.

Bu yaklaşım hem Anayasa Mahkemesi hem de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında da vurgulanmaktadır.

Tutuklama Kararını Kim Verir?

Soruşturma aşamasında tutuklama kararını sulh ceza hâkimi verir.

Kovuşturma aşamasında ise davaya bakan ceza mahkemesi tutuklama konusunda karar verir.

Cumhuriyet savcısı doğrudan tutuklama kararı veremez; yalnızca talepte bulunabilir.

Tutuklama Kararına Nasıl İtiraz Edilir?

Tutuklama kararına karşı CMK hükümleri uyarınca itiraz yoluna başvurulabilir.

İtiraz dilekçesinde özellikle;

• kuvvetli suç şüphesinin bulunmadığı,
• kaçma ihtimalinin olmadığı,
• sabit ikametgâh bulunduğu,
• delillerin toplandığı,
• adli kontrol tedbirlerinin yeterli olacağı,
• tutuklamanın ölçüsüz olduğu

gibi hukuki gerekçeler ayrıntılı şekilde açıklanmalıdır.

İtiraz, kararı veren mahkeme aracılığıyla yetkili merci tarafından incelenir.

Tutukluluk Süresi Ne Kadardır?

Tutuklama süresi sınırsız değildir.

Ceza Muhakemesi Kanunu’nda suçun niteliğine göre azami tutukluluk süreleri düzenlenmiştir.

Mahkeme, belirli aralıklarla tutukluluğun devam edip etmeyeceğini resen incelemek zorundadır.

Tutuklamayı gerektiren şartlar ortadan kalktığında tahliye kararı verilmelidir.

Tutuklama Kararının Hukuka Aykırı Olması

Hukuka aykırı şekilde verilen tutuklama kararları;

• Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru,
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru,
• koruma tedbirleri nedeniyle tazminat davası

gibi hukuki sonuçlar doğurabilir.

Özellikle gerekçesiz tutuklama kararları, yalnızca suçun niteliğine dayanılarak verilen kararlar veya makul süreyi aşan tutukluluk hâlleri, yüksek yargı organları tarafından hak ihlali olarak değerlendirilebilmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Tutuklama bir ceza mıdır?

Hayır. Tutuklama, ceza değil; ceza muhakemesinde uygulanan geçici bir koruma tedbiridir.

Savcı tutuklama kararı verebilir mi?

Hayır. Tutuklama kararı yalnızca hâkim veya mahkeme tarafından verilebilir.

Tutuklama kararına itiraz edilebilir mi?

Evet. CMK hükümleri uyarınca tutuklama kararına karşı itiraz kanun yoluna başvurulabilir.

Her katalog suçta tutuklama zorunlu mudur?

Hayır. Katalog suçlarda dahi hâkim, somut olayın özelliklerini ve ölçülülük ilkesini değerlendirmek zorundadır.

Tutuklama yerine adli kontrol uygulanabilir mi?

Evet. Adli kontrol tedbirleri yeterli görülüyorsa tutuklama yerine bu tedbirler uygulanmalıdır.

Sonuç

Tutuklama kararı, ceza muhakemesinin en ağır koruma tedbirlerinden biridir ve kişi özgürlüğüne doğrudan müdahale ettiği için yalnızca kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi hâlinde uygulanabilir. Kuvvetli suç şüphesinin varlığı tek başına yeterli olmayıp, ayrıca somut bir tutuklama nedeninin bulunması ve adli kontrol gibi daha hafif tedbirlerin yetersiz kalacağının ortaya konulması gerekir. Bu nedenle her tutuklama kararı, Anayasa, Ceza Muhakemesi Kanunu, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve yüksek yargı içtihatları çerçevesinde ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası
   https://www.mevzuat.gov.tr
2. 5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu
   https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5271&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
3. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi
   https://www.echr.coe.int
4. Yargıtay Karar Arama Sistemi
   https://karararama.yargitay.gov.tr
5. Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası
   https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr
6. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (HUDOC)
   https://hudoc.echr.coe.int
7. Özbek, Veli Özer / Doğan, Koray / Bacaksız, Pınar / Tepe, İlker. Ceza Muhakemesi Hukuku. Seçkin Yayıncılık.
8. Centel, Nur / Zafer, Hamide. Ceza Muhakemesi Hukuku. Beta Yayıncılık.
9. Yenisey, Feridun / Nuhoğlu, Ayşe. Ceza Muhakemesi Hukuku. Seçkin Yayıncılık.
10. DergiPark Akademik

https://dergipark.org.tr

Bu Makale Hakkında

Bu makale, Av. Aykut Yavuz tarafından güncel mevzuat, Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları ile doktrindeki temel eserler esas alınarak hazırlanmıştır. İçerik; Ceza Hukuku, Yabancılar ve Göç Hukuku, Mülteci Hukuku, Aile Hukuku, Miras Hukuku ve Gayrimenkul Hukuku alanlarında uygulamaya dayalı hukuki bilgi sunmayı amaçlamakta olup yalnızca genel bilgilendirme niteliğindedir. Somut olayların özelliklerine göre hukuki değerlendirme farklılık gösterebileceğinden, gerektiğinde uzman hukukî danışmanlık alınması tavsiye edilir.